Filosofie

De ziel opnieuw

Wie vandaag over ziel en innerlijk wil spreken komt in een merkwaardig krachtenveld terecht. Aan de ene kant lijkt het erop dat de wereld waarin we leven ons wil afhouden van het opbouwen van een innerlijke wereld. We worden aan één stuk door aangezet ons te manifesteren, zo niet te excelleren en naar buiten te treden. Meer dan ooit is ons leven door ‘media’ , door bemiddelaars, en dus door externe ogen en externe beoordelaars bepaald. Aan de andere kant is het opvallend hoeveel mensen op zoek zijn naar een vorm van contact met hun innerlijk, of dat nu is door het beoefenen van meditatie, door psychotherapie en vormen van coaching of door zich te verdiepen in spiritualiteit en filosofie.

Is het mogelijk de twee werelden met elkaar te verbinden? De Amerikaanse schrijfster Marilynne Robinson verbaast zich in Absence of Mind (2010) over de heftigheid waarmee alles wat naar innerlijk en geleefde ervaring zweemt wordt verbannen uit de menswetenschap, de psychologie voorop. Ze laat ook zien hoe dit gepaard gaat met minachting voor de manier waarop in religieuze tradities het innerlijk wordt geëxploreerd.

In het boek-essay De Ziel Opnieuw zoek ik een nieuwe benadering van de innerlijkheid, in de lijn van Kierkegaard en Levinas. Bijzonder aan deze twee denkers is dat ze het filosofisch gedachtengoed in verband brengen met hun eigen religieuze bronnen: de Bijbel en haar uitleg door de eeuwen heen.

Het vermogen tot zichzelf in te keren maakt een belangrijk onderdeel uit van religiositeit in het algemeen, denk aan bidden, mediteren, biechten, of het besef schuldig te zijn voor mensen en voor God, zoals dat naar voren komt in het bekendste christelijke gebed, het onze Vader.

Innerlijkheid kan in deze vorm van spirituele filosofie niet worden gemist, maar toch blijkt ze niet de enige bron van waarheid te zijn.  Juist het vermogen in te keren tot zichzelf blijkt nog iets anders te veronderstellen dan de innerlijkheid alleen: de aanwezigheid van een  Ander die deze inkeer mogelijk maakt en vergemakkelijkt. In religieuze en filosofische tradities wordt deze ander gerepresenteerd door de figuur van de leraar. Vanuit deze interesse zal ik nagaan hoe Kierkegaard een vergelijking maakt tussen Socrates en Christus als leraren van de innerlijkheid.

Ook Levinas benadrukt de noodzaak van een impuls van buiten die het innerlijk tot zichzelf brengt. Daarbij komt dat hij een messiaans perspectief op onderwijs heeft, waarin maatschappelijke en sociale kwesties geïmpliceerd zijn. In onderwijs gaat het niet alleen om de verlossing van de enkeling ( door hem/haar innerlijk te ontsluiten) , maar ook om het nastreven van vrede en gerechtigheid voor allen.

11 juli 2013
Renée van Riessen

Renée van Riessen is filosoof en dichter. Zij doceert godsdienstfilosofie aan de PThU in Groningen en is bijzonder hoogleraar christelijke filosofie aan de Universiteit Leiden. Van haar hand verscheen onlangs het boek De ziel opnieuw. Ook werkte zij mee aan het boek Het leven volgens Willem Jan Otten.

Deel:
VORIGE ARTIKEL

Geplaatst door - - 0 reactie
VOLGENDE ARTIKEL

Geplaatst door - - 0 reactie

Reactie (2)

  1. Corry Sibon

    Beste Renee,

    Ik ben bezig in Roosendaal activiteiten te ontplooien onder de noemer ‘de Filosofische Ontmoeting’ en mij trof jouw boek over de Ziel.

    Ben jij misschien ooit benaderbaar voor een lezing bij ons over dit thema?

  2. Zwaan de Vries

    Graag zou ik het boek ‘De ziel opnieuw’willen lezen, maar het is bijna nergens meer leverbaar.
    Weet iemand waar het misschien nog wel te krijgen is?
    Ik verneem het graag. Bedankt alvast.

Geef een reactie