Filosofie

Door Spinoza’s lens

Door Spinoza's lensFilosoof en lenzenslijper Spinoza (1632-1677) heeft mijn blik op de wereld ontzettend veranderd. Als onderzoeker interesseerde ik me ook voor andere denkers: Nietzsche, Schopenhauer, Darwin, Heidegger, Deleuze… Maar geen filosoof heeft zo’n  praktisch toepasbaar denken als Spinoza. Ik schreef er een boek over, Door Spinoza’s lens.  Over macht, meditatie, manifestatie, evolutie en seksualiteit.

Het bestaat uit zes hoofdstukken, zes perspectieven. Je kan ze apart doornemen. Gewoon een thema kiezen dat je interesseert. In mijn boek maak ik trouw gebruik van Spinoza’s naturalistische concepten: ‘potestas’, ‘potentia’, ‘God/Natuur’, ‘conatus’, ‘blijheid’, ‘droefheid’, ‘substantie’, ‘attributen’, ‘modi’. Ik geef meteen een verklaring voor die termen. Verder hanteer ik Spinoza’s concepten voor hedendaagse thema’s.

Thema’s

De zes perspectieven zijn vrij debat en geloof, revolte en manifestatie, politiek en moraal, meditatie, Darwins evolutietheorie en seksualiteit.

Het thema ‘vrij debat, geloof en politiek’ ligt het meest in het verlengde van Spinoza’s denken. Tijdens de woelige zeventiende eeuw trachten republikeinse gezinde Nederlanders om de onafhankelijkheid van de Nederlandse republiek te garanderen. Ze onderzoeken hoe vrede, welvaart, vrijheid van denken passen bij een visie op geloof en staat.  Ik herneem de discussie en plaats ze in haar historische achtergrond.  Ik schets kort de uitdaging van vrije meningsuiting vandaag.

‘Revolte en manifestatie’ sluit aan bij het verlangen naar meer democratisch bestuur in verschillende werelddelen: zowel bij de ‘Occupy-beweging’ in de Verenigde Staten als tijdens de ‘Arabische Lente’. Spinoza verkiest de democratie, maar hoe wordt democratisch bestuur mogelijk? Hij wijst ook op het belang van passies in de politiek. Ik bespreek de passies van de revolte, verontwaardiging en angst.  Welke effect hebben ze? Kunnen we hopen op duurzame politieke verandering?

Spinoza schetst zijn eigen politieke denken als een breuk met het verleden. Andere politieke filosofen hebben een weinig realistische visie op de relatie tussen politiek en moraal. De enige uitzondering maakt hij voor de Florentijn Niccolo Machiavelli. De scholastisch denker Thomas van Aquino en de utopist Thomas More, daarentegen, moeten het ontgelden. Toch behoudt Spinoza een uitgesproken ethische kijk op politiek. Ik schets de betekenis van goed en kwaad, van moraal, en moreel oordeel in Spinoza’s politieke denken.

Na de politieke thema’s komen bewustzijn, sensualiteit en lichamelijkheid aan de beurt.

In het vierde hoofdstuk vat ik ‘meditatie’ op als ‘mindfulness’. Ik ga op zoek naar de zintuiglijkheid en de lichamelijkheid in Spinoza’s denken, en hoe die de plaats van de rede voor hem bepalen. Ik vertel mijn meer persoonlijke omgang met Spinoza’s denken als praktische filosofie. Zelfkennis, hoe begin je ten slotte daaraan?

In het vijfde hoofdstuk breng ik Spinoza samen met Darwin, die me als filosofe erg fascineert. Zijn Darwins ideeën zoals verwantschappen tussen soorten en natuurlijke selectie mogelijk binnen Spinoza’s naturalisme? Ik geef de harmonie tussen Darwins theorie en Spinoza het voordeel van de twijfel, al zijn er enkele kritische punten.

Tot slot verschijnt Spinoza als filosoof van de passies, in het hoofdstuk over seksualiteit. Hoe beschouwt Spinoza passies en conflict? Welke gevolgen heeft een naturalistische kijk op seksualiteit voor leven in gemeenschap? Spinoza schrijft niet alleen alsof hij er alles van weet, hij heeft voor de lezer vandaag opmerkelijke inzichten

Methodologie
De Franse Spinoza-kenner Alexandre Matheron heeft mijn lectuur sterk beïnvloed. Hij toonde me niet alleen wat Spinoza denkt, maar wat Spinoza toelaat om te denken. En dat opent nieuwe mogelijkheden. Matheron heeft een aantal originele teksten geschreven, onder meer over seksualiteit. Gewaagd thema over Spinoza. Maar Matheron heeft het erg grondig en subtiel uitgewerkt. Ik vertaalde zijn tekst ‘Spinoza et la sexualité’ voor mijn eerste bundel, Spinoza, filosoof van de Blijheid (ASP, 2009). Na de vertaling had ik zin om mijn eigen versie van het thema uit te werken.

Een nawoord van Eric Schliesser (Ugent, BOF-onderzoeksprofessor) sluit het boek af.

Van het boek Door Spinoza’s lens verschenen al enkele recensies. Activiteiten rond het boek staan op de Facebookpagina ‘Door Spinoza’s lens’. Alle informatie, ook de recensies, staan op de weblog van Tinneke Beeckman : http://tinnekebeeckman.com.

Deel:
VORIGE ARTIKEL

Geplaatst door - - 0 reactie
VOLGENDE ARTIKEL

Geplaatst door - - 0 reactie

Geef een reactie