Filosofie

Filosofie als activisme

Martha Nussbaum (1947) is ongetwijfeld een van de meest prominente en uitgesproken hedendaagse denkers. Of het nu over liefde, onderwijs, religie of politiek gaat, steeds weet zij prikkelende theoretische overpeinzingen te koppelen aan strijdbare praktische inzichten. Filosofie moet volgens haar bijdragen aan de strijd voor een rechtvaardige en menswaardige samenleving. Van Ronald Tinnevelt en Yvonne Denier verschijnt bij Uitgeverij Klement in april een kritische inleiding op de verschillende aspecten van Nussbaums werk onder de titel Martha Nussbaum. Filosofie als activisme. Dit boek wil tegelijk ook de praktische relevantie van haar denken laat zien. Ronald Tinnevelt gaf eerder een college Inleiding in het denken van Martha Nussbaum. Een verslag van dit college staat op de website van het Soeterbeeck Programma. We publiceren de tekst met toestemming op Filoblog. Via de link onder dit artikel kunt u aanvullend materiaal verkrijgen.

***

Soeterbeeck Programma
Ronald TinneveltDe rechtsfilosoof Ronald Tinnevelt noemt Martha Nussbaum de meest invloedrijke filosoof ter wereld. Ze wordt door vakgenoten niet altijd heel serieus genomen, maar je moet haar zeker serieus nemen als publieksfilosoof.

Strijdbare filosofie
Nussbaum studeerde aanvankelijk theaterwetenschappen en klassieke talen en is
pas later aan Harvard filosofie gaan studeren. Haar belangrijkste thema’s zijn rechtvaardigheid en democratie. De vraag naar wat rechtvaardigheid is en hoe je in een democratische maatschappij leeft, hebben bij haar een politiek filosofische boodschap. Nussbaum is een strijdbare filosofe, die een boodschap wil overbrengen en de wereld wil veranderen. Ze pleit voor het belang van vrijheid, gelijkheid en rechtvaardigheid en het belang van menselijke waardigheid.

Vorm en inhoud
Nussbaum meent dat er een duidelijke relatie is tussen vorm en inhoud van filosofische werken. Sommige filosofische waarheden kunnen alleen in een bepaalde taal uitgedrukt worden.

Ethische belang van emoties
Emoties zijn volgens haar filosofisch en ethisch wel degelijk belangrijk, maar dat moet je niet droog en analytisch beschrijven. Dan doe je iets anders dan je zegt.

Belang van het particuliere
Nussbaum gebruikt daarnaast ook veel voorbeelden in haar werk. Deze gebruikt ze niet alleen als illustratie, maar ook als argument. Het concrete, particuliere, de werkelijkheid is voor haar belangrijk.

Aristotelische invulling van moraal
Nussbaums belangrijkste vraag is: Hoe leid je een goed leven? Volgens haar geeft Aristoteles hier het goede antwoord op. Je hebt abstracte regels, maar ook de concrete handelingen. Het gaat uiteindelijk om de dagelijkse realiteit.

Pluraliteit en onvergelijkbaarheid van waarden
Emoties zijn ethisch en belangrijk en moeten niet weggeduwd worden ten gunste van de rationaliteit. Emoties hebben volgens Nussbaum ook een bepaalde redelijkheid.

Not for profitInleiding in het denken van Martha Nussbaum
Nussbaum heeft veel boeken geschreven over heel diverse onderwerpen. Tijdens haar lezing voor het Soeterbeeck Programma op donderdag 27 juni 2013 heeft ze het over haar boek Not for profit. Why democracy needs the humanities. Hierin stelt ze dat er sprake is van een stille crisis binnen het onderwijssysteem. De humaniora komen meer en meer onder druk te staan en krijgen steeds minder ruimte. En hiermee komt ook de toekomst van de democratie onder druk te staan. Onderwijs is niet alleen nodig om een baan te krijgen, maar ook om een betekenisvol bestaan te kunnen leiden en onderwijs bereid voor op een bepaalde vorm van burgerschap. Burgerschap vorm je met onderwijs, zoals je dat in de zogenaamde Liberal Arts Colleges ziet; kleinschalig, interactief, participatief onderwijs met veel ruimte voor het kritisch leren nadenken. Volgens Nussbaum heb je in Europa dit soort onderwijs niet. Onderwijs moet volgens haar niet alleen het kritisch reflecteren bevorderen, maar ook het vermogen om je te verplaatsen in een ander.

Cultivating Humanity
In haar boek Cultivating Humanity. A Classical Defense of Reform in Liberal Education doet Nussbaum een filosofisch voorstel voor een bepaalde vorm van burgerschap en het onderwijs dat daarbij hoort. Burgerschap moet je cultiveren, dit doe je door kritisch redeneren, narratieve verbeelding, wereldburgerschap en wetenschappelijke en economische kennis.

Kritisch redeneren
Niet simpelweg iets aannemen, omdat het traditie is. Door kritisch te redeneren maak je een samenleving rechtvaardiger.

Narratieve verbeelding
Het is belangrijk je in het levensverhaal van een ander te kunnen verplaatsen. Nussbaum ziet een relatie tussen ethiek en literatuur/narrativiteit. Het lezen van een (realistische sociale) roman leidt er toe dat je beter in staat bent het goede te doen. Dit heeft te maken met verbeelding. Lezen stimuleert de verbeelding en ethisch oordelen is ook verbeelding. Je moet je om ethisch te kunnen oordelen inleven in (de emoties van) de ander.
Bovendien geven romans een indruk van hoe het goede leven kan zijn. Ze geven je moreel relevante kennis en een pallet van mogelijkheden.

Wereldburgerschap
Je ziet jezelf niet alleen als lid van een bepaalde groep, maar moet ook een identificatie hebben als burger met de hele wereldpopulatie. We zijn alle wereldburgers gelijk respect verschuldigd. Dit bevorder je onder andere door studenten kennis te laten maken met andere culturen. Identificaties met anderen verlopen via een concentrische cirkel. Je identificeert je het sterkst met mensen die het dichtst bij je staan, hoe verder weg, hoe meer de identificatie afneemt. Maar volgens Nussbaum hebben we een verantwoordelijkheid en verplichting van morele aard met alle mensen en dus ook de mensen buiten je sociale netwerk.

Creating capabilities
De vraag is dan hoe een rechtvaardige samenleving er voor Nussbaum uitziet. Ze geeft hier antwoord op in haar boek Creating Capabilities. The Human Development Approach. Hierin neemt ze menselijk welzijn als belangrijk uitgangspunt. En dit vult ze in met de vraag: wat kan een mens doen en zijn? Nussbaum geeft een lijst van tien menselijke vermogens die volgens haar essentieel zijn voor het kunnen leiden van een menswaardig bestaan. Hieronder vallen leven, lichamelijke gezondheid, maar ook spel en sociale banden. Als de staat deze garandeert, dan leef je volgens Nussbaum in een fatsoenlijke samenleving.

Verslag: Anouta de Groot
Foto’s: Silvia van Uden

Klik hier om meer te lezen over het college van Ronald Tinnevelt. (onder anderen zijn Powerpoint Presentatie).

Deel:
VORIGE ARTIKEL

Geplaatst door - - 0 reactie
VOLGENDE ARTIKEL

Geplaatst door - - 1 reactie

Geef een reactie