Kijken en bekeken worden – verslag van Felix & Sofie

0
9

Het is druk bij de Felix & Sofie avond over ‘bekijken en bekeken worden’ op 18 maart in Perdu. Te gast zijn Ike Kamphof en Ruud Welten. Filosofen die zich beiden op een zeer verschillende wijze bezig hebben gehouden met theorieën omtrent voyeurisme en het kijken en bekeken worden van de mens.

Tijdens het eerste deel van de avond wordt Ike Kamphof door Patricia de Vries geïnterviewd. Dit naar aanleiding van haar nieuwe boek Iedereen Voyeur.  Zoals het vaak gaat met filosofische werken, is ook de titel van Ike’s werk dubbelzinnig. Met ‘iedereen voyeur’ bedoelt Ike geenszins dat wij tegenwoordig allemaal pathologische gluurders zijn die overal stiekem een kijkje nemen – het ziektebeeld dat de psychologische term beschrijft. Met voyeur doelt Ike op een meer lichamelijke manier van kijken. Ike legt uit dat we allemaal een plaats hebben in de wereld van waaruit we in de wereld en naar de wereld kijken. Tegelijkertijd zijn we zelf een object in de wereld waarnaar gekeken kan worden. Kijken naar elkaar en de manier waarop wij in de wereld zijn, hoort bij ons mens-zijn en draagt bij aan een beter begrip van de wereld.

Patricia vraagt Ike naar de blik waarmee we naar de wereld kijken en naar de wijze waarop Ike de geschiedenis van verschillende blikken beschrijft. Volgens Ike heeft elke grote periode haar eigen blik. Zo wordt de Middeleeuwen gekenmerkt door het magische beeld waarin het subject zich door het contact met een object (bijvoorbeeld een beeld of schilderij) onderdeel voelt van een groter geheel. Met de moderne tijd verandert deze blik geheel en ligt de focus meer op een duidelijke scheiding tussen subject en object. De mens die met een moderne blik kijkt, beschouwt zichzelf als een autonoom individu met een wereld die op een afstand blijft.

Het meest interessant is Ike’s opvatting van de postmoderne blik die, volgens Ike, opnieuw de totale kijk op onze werkelijkheid verandert. Dankzij nieuwe kunstvormen als film en fotografie en de nieuwe media ontstaat er een nieuw gemedieerd beeld. Ike betreurt dat denkers als Baudrillard en Virilio weinig oog hebben voor de nieuwe mogelijkheden van de nieuwe technieken. Ike wordt onmiddellijk enthousiast wanneer ze spreekt over de schoonheid van beelden die afkomstig zijn van webcamera’s. Deze beelden werpen volgens haar compleet nieuw licht op de fysionomie van het leven: ze tonen hoe mensen in de wereld bewegen en hoe mensen letterlijk in de wereld staan. Dit brengt haar weer op de lichamelijkheid die essentieel is in het kijken en bekeken worden van de mens. In het lichamelijke kijken tasten we subjectief de wereld af. De lichamelijkheid maakt het mogelijk om de wereld te begrijpen en te interpreteren. Omdat gemedieerde beelden deze lichamelijkheid op een nieuwe manier aan ons kenbaar maken, en deze beelden ons via de nieuwe media en kunstvormen sneller en vaker bereiken, leren we op een andere manier hoe mensen bewegen, wat mensen willen en wat je van mensen kunt verwachten. Zo kunnen we voortdurend onszelf en de wereld om ons heen articuleren.

In het tweede deel van de avond treedt Lisa Doeland in gesprek met Ruud Welten om de toeristische blik te bespreken die Ruud behandelt in zijn boek Het ware leven is elders. Ruud vertelt openhartig over zijn reisobsessie in de jaren tachtig en hoe zijn lang voorbereidde en gedroomde reis naar Alaska eindigde in een grote anticlimax. Voorafgaande aan zijn daadwerkelijke reis had Ruud een bepaald idee van het land, maar toen de met olie besmeurde stranden na een olieramp geen ongerepte natuur lieten zien, viel Ruuds beeld van Alaska compleet in duigen. Alaska voldeed niet aan de verwachtingen en bij het zien van de vervuilde stranden stak Ruud niet de handen uit zijn mouwen en nam hij geen foto’s van het land dat hij aantrof. Door deze ervaring is Ruud er op een fenomenologische wijze achter gekomen dat hij destijds geen reiziger was, zoals hij trots over zichzelf dacht, maar een ordinaire toerist.

Reizen is zo oud als de mensheid, maar toerisme ontstaat pas in de 19e eeuw wanneer mensen gaan reizen omwille van het reizen. Voor het plezier, zonder extern doel of nut. Met de opkomst van het toerisme ontstaat een toeristische blik. Een blik die volgens Ruud de moraliteit afdekt omdat de reisbestemming wordt geësthetiseerd en de immoraliteit van het toerisme wordt verhuld. Ook motieven van mensen om op vakantie te gaan, duiden hierop. Denk bijvoorbeeld aan vakantiegangers die menen recht te hebben op ‘een paar weken genieten per jaar’ en ‘erop uit te leven’.

Toerisme en de toeristische blik leiden tot een grote paradox. De mensen die het hardst roepen geen toerist te zijn, zijn dit juist wel. Niet naar de ‘toeristische’ plekjes willen gaan, het ware leven elders willen zien en de hang naar authenticiteit die niet in relatie staat tot ons decadente consumentistische leven: het zijn allemaal drijfveren van de toerist. Ruud plaatst grote vraagtekens bij deze drijfveren. ‘Authenticiteit vervreemd altijd van zichzelf’ zegt hij, ‘en dat is eigenlijk heel paradoxaal’. Want wat bij uitstek kenmerkend is aan de toeristische blik is dat het beeld dat mensen hebben van hun reisbestemming nooit voldoet aan de werkelijkheid. ‘De wereld wordt gevangen in plaatjes, clichés en ansichtkaarten’ en gaat voorbij aan de realiteit. Er gaat zodoende altijd een existentiële teleurstelling gepaard met reizen.

De marketingstrategieën van reisindustrie zijn met dit gedrag van de mens bekend en spelen hier gretig op in. Zo bestaan er georganiseerde reizen in de vorm van slung-toerisme in de sloppenwijken van Rio de Janeiro en oorlogstoerisme op de Gazastrook. Op hoeveel manieren kun je authenticiteit afdwingen? Toerisme is echter niet per definitie slecht en Ruud raadt ook zeker niet af om de wereld te bereizen. Reizen beidt de mogelijkheid om andere culturen en mensen te ontmoeten en je blik te verbreden. Dat is positief. Een vorm van toerisme voorbij authenticiteit, kolonialisme en missiewerk, dat oog heeft voor duurzaamheid en kosmopolitisme heeft dan ook zeker een toekomst, vindt hij. Hoewel Ruud het reizen nog af- of aanraad, adviseert Ruud wel om reisliteratuur te lezen. Door aandacht te besteden aan wat juist wel en niet is opgeschreven over grote reizen, wordt de toeristische blik bijzonder duidelijk. Een goed middel om je als ex-toerist en reiziger in spe mee te bewapenen.

Eveline Groot

Bio Felix & Sofie:
Felix & Sofie organiseert elke derde dinsdag van de maand een filosofisch café in Perdu (Kloveniersburgwal 86 te Amsterdam).

Bio Eveline:
Eveline Groot studeerde filosofie aan de Universiteit van Amsterdam en is redactielid bij Felix & Sofie. Aankomend najaar specialiseert zij zich verder in de klassieke wijsbegeerte in Edinburgh.

GEEN REACTIES

LAAT EEN REACTIE ACHTER