Wat is dan de mens?

0
2

Wat is dan de mens? Aforismen, ideeën, zinspreuken. - Dr. Willem IetswaartIn mei 2013 is in de reeks Filosofie van Uitgeverij Sjibbolet te Amsterdam een verzameling van 1358 aforismen, ideeën en zinspreuken, van de hand van de Groningse psycholoog-psychoanalyticus Willem Ietswaart verschenen onder de titel Wat is dan de mens? De uitgave kwam tot stand mede dankzij een subsidie van de Stichting Psychoanalytische Fondsen. Ietswaart heeft een proefschrift over Kierkegaard geschreven, korte tijd als theoloog gewerkt, en was langere tijd werkzaam als psychoanalyticus. Tot zijn interessegebieden behoren tevens de existentiële en fenomenologische filosofie en religie in brede zin.

Hij heeft het aforistische, zich tussen wetenschap en literatuur bewegende genre van korte spreuken gekozen om in deze uiterst gecomprimeerde vorm de balans op te maken van een leven lang nadenken. Het boek is daarmee de neerslag van een mensenleven geworden, van de ervaringen, het voelen en het denken van één mens, ontstaan uit een selectie van ‘losse’ spontane invallen, maar daarna in 18 hoofdstukken thematisch geordend, zodat een doordacht gestructureerde en overzichtelijke compositie is ontstaan. Bij herlezing frappeert het hem, aldus de auteur, dat een abstract geformuleerd inzicht vaak het uitvloeisel van een ingrijpende persoonlijke ervaring blijkt te zijn.

De volgorde van de afzonderlijke aforismen is dus geenszins willekeurig, steeds is er sprake van een onderling verband. Het ene aforisme levert als het ware commentaar op het voorafgaande, het geheel is een dialoog van inzichten en opvattingen geworden. De collectie bevat in geserreerde vorm ook de quintessens van artikelen, lezingen en psychotherapiecursussen van de auteur.

Wat Ietswaart bij het schrijven van Wat is dan de mens? voor ogen stond, kan wellicht het beste worden aangeduid met de term ‘perennial philosophy’. Vanuit dit gezichtspunt kan zijn boek ook deelnemen aan huidige discussies. Het gaat hem meer om het weglaten van het bijkomstige en voorbijgaande, om een perspectief op langere termijn, om de tijdloze vragen die in de filosofiegeschiedenis nooit verouderd zijn en waarmee ieder mens in de loop van zijn of haar leven geconfronteerd wordt.

Willem Ietswaarts denken vormt, zoals de titel van zijn boek ook al aanduidt, in de eerste plaats een zoektocht naar het wezen van de mens, naar het distinctief menselijke. De notities, aperçu’s, invallen, bon mots, observaties en fragmenten, samengevat met de term ‘aforismen’, cirkelen om de antropologische vraag bij uitstek, de vraag naar wat ons van het dier onderscheidt — en naar alles wat wij met het dier delen. Er is daarbij ook aandacht voor het religieuze, opgevat als het mysterie van de mens en zijn bewustzijn, waarbij het begrip religie afgegrensd wordt van de godsdiensten, met name de christelijke godsdienst, die 2000 jaar lang in onze cultuur zo dominant en machtig geweest is en nu in iets anders overgaat.

Het boek leent zich voor twee verschillende leeswijzen.

Een aforisme is een heelal in één zin: je kunt het lezen, vervolgens het boek dichtslaan om erover na te denken en het als afzonderlijke tekst op je te laten inwerken. Bij herlezing kan zich soms een andere betekenis openbaren dan bij eerste lezing of er kunnen zich heel andere associaties bij voordoen. Dat is beslist ook de bedoeling!

Een aforisme is slechts een druppel die neerslaat uit een verzadigde atmosfeer: anderzijds zijn de aforismen innig met elkaar verweven en geven ze pas samen een indruk van de leef- en denkwereld van de auteur, die in de loop van vele jaren gegroeid is. Je kunt deze verzameling ook als een hardop-lees-boek beleven, want taal en klank ervan willen door het oor gehoord worden. De rode draad die erdoor heen loopt is, als gezegd, de vraag naar het unieke van de mens.

Het register ondersteunt de functie van naslagwerk, maar toont in zijn ordening van (vet gedrukte) hoofdlemma’s, lemma’s en sublemma’s ook de innerlijke samenhang van alle begrippen en kan zo bijdragen tot een ontsluiting van de inhoud. Het nawoord biedt een verantwoording van de opbouw en de indeling in hoofdstukken, een definitie van de aforistische genres en een uiteenzetting over de verschillende wijzen waarop de lezer het boek tot zich kan nemen. Wat in één hoofd gebeurt, kan nooit in een ander hoofd gebeuren. Daarom kan iedereen de aforismen tot op zekere hoogte zo uitleggen als een ander dat niet kan.

Ik ben als gesprekspartner en maker van het register nauw betrokken geweest bij het ontstaan van dit boek. De vele gesprekken over de afzonderlijke aforismen en hun mogelijke betekenissen waren een verrijking van mijn gedachtewereld.

Tot slot volgen hier nog een paar voorbeelden, om een indruk te geven van de inhoud:

Eerst ontdekken wij dat het schijnbaar een-
voudige in feite ingewikkeld is. Dan volgt
het inzicht dat dit feitelijk ingewikkelde
in wezen eenvoudig is.

Wat wij niet kunnen zeggen, daarover blijven
wij onvermijdbaar spreken.
Het psychische is niet de werkelijkheid, maar
de psychische werkelijkheid is wel onze enige
werkelijkheid.

Het mysterie van het heelal licht op in het gelaat
van één mens.
Toen de mens op aarde verscheen,
viel de wereld uiteen
in de ander en de een.
Zo begon ‘het probleem’.

Groningen, mei 2013
Walter Schönau


Prof.dr. W. Schonau is emeritus hoogleraar Duitse Letterkunde te Groningen.

GEEN REACTIES

LAAT EEN REACTIE ACHTER